- 1921թ. հոկտեմբերի 5-ին խորհրդային կարգերի հաստատումից գրեթե անմիջապես հետո, ՀԽՍՀ Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհրդի որոշմամբ, ձևավորվել է Հայաստանի պաշտոնական վիճակագրությունը:
- 1922թ. հունվարի 7-ից սկսել է ծավալվել առաջին վիճակագրական մարմնի` ՀԽՍՀ վիճակագրական վարչության հիմնական գործունեությունը:
- 1923թ. հուլիսի 17-ին ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի որոշմամբ հիմնադրվել է ԽՍՀՄ ԺԿԽ-ին կից Կենտրոնական վիճակագրական վարչությունը:
- 1926թ.-ին Հայաստանում անց է կացվել առաջին մարդահամարը` ընդգրկելով հանրապետության ողջ տարածքը: Այն իրականացվել է ականավոր ռուս վիճակագիրներ Վ.Միխայլովսկու և Օ.Ա.Կվիտկինի մշակած գիտական մեթոդներով, որոնք էլ հիմք են հանդիսացել հաջորդ մարդահամարների համար:
Պատմություն
Հայաստանի պաշտոնական վիճակագրությունը 105 տարեկան է
- 1931թ. մայիսին ԽՍՀՄ ԺԿԽ-ն որոշում է ընդունել հաշվային-վիճակագրական աշխատանքների կազմակերպման մասին, ըստ որի վիճակագրական համակարգի վրա դրվել է ժողովրդատնտեսական հաշվառման մեթոդաբանության կենտրոնացված ղեկավարումը և կազմակերպումը: Վերջինս էլ վերակազմավորվել է Ժողովրդատնտեսական հաշվառման վարչության (ԺՏՀՎ), որի ենթակայության տակ գտնվող շրջանային վարչություններն իրենց հերթին ղեկավարել են շրջանային տեսուչների աշխատանքը:
- 1932թ. Հայաստանում, ինչպես և ողջ ԽՍՀՄ-ում, ԺՏՀՎ-ն միացել է Պետպլանին, դրանով պետական վիճակագրական աշխատանքներում ապահովվել է արագ ու վճռական բեկում, համակարգին ակտիվ մասնակցության հնարավորություն ընձեռվել ժողովրդատնտեսական պլանավորման և պլանի կատարման վերահսկման գործում:
- 1939թ. անց է կացվել հաջորդ մարդահամարը, որի ընթացքում առաջին անգամ կիրառված հատուկ մեթոդաբանական ու կազմակերպական միջոցառումներն ապահովել են բնակչության հաշվառման ճշգրտությունն ու ամբողջականությունը: Բացի առկա բնակչությունից, այս մարդահամարի ժամանակ հաշվառվել է նաև մշտական բնակչությունը:
- 1941-1943թթ. ԺՏՀՎ-ն վերանվանվել է ԽՍՀՄ նախարարների խորհրդին առընթեր ՀԽՍՀ վիճակագրական վարչության:
- 1944-1948թթ. վերանվանվել է ԽՍՀՄ պետպլանին առընթեր ՀԽՍՀ վիճակագրական վարչության:
- 1949թ. հունվարի 1-ի դրությամբ գյուղատնտեսական կենդանիների գլխաքանակի համամիութենական համատարած հաշվառման աշխատանքները ժամանակին և բարձր որակով կատարելու նպատակով վիճակագրական վարչությունն ընդգրկել է հանրությանը, խորհրդային և կուսակցական մարմիններին:
- 1949-1959թթ. վարչությունն անվանվել է ՀԽՍՀ վիճակագրական վարչություն:
- 1960-1978թթ. վերանվանվել է ՀԽՍՀ նախարարների խորհրդին առընթեր կենտրոնական վիճակագրական վարչության:
- 1957թ. վերջ է դրվել հաշվառման և հաշվետվությունների մեջ զուգահեռականությանը: Հաշվետվությունների հավաքագրման ու մշակման կենտրոնացումն ի սկզբանե կապված է եղել հաշվողական աշխատանքների մեքենայացման ու ավտոմատացման լայն ծրագրի իրականացման հետ: 50-ական թվականների վերջերին ՀԽՍՀ Կենտրոնական վիճակագրական վարչությանը և դրա ստորաբաժանումներին կից ստեղծվել են մեքենահաշվային կայաններ, որոնք տարեցտարի իրենց վրա են վերցրել վիճակագրական տեղեկատվության հավաքագրումն ու մշակումը:
- 1959թ. հունվարին տեղի է ունեցել 3-րդ, բայց հետպատերազմյան առաջին մարդահամարը: Տեղեկությունների հավաքագրման մեթոդաբանությունը և մարդահամարի ծրագիրը, նախորդ մարդահամարների համեմատ գրեթե նույնն էր: Այս մարդահամարի տվյալները վեր են հանել երկրորդ աշխարհամարտի պատճառած վնասների վերաբերյալ մարդկային ռեսուրսների և նրանց սոցիալ-ժողովրդագրական ցուցանիշները բնութագրող տվյալները: Մարդահամարի տվյալները տնտեսության պլանավորման, կառավարման և բնակչության ընթացիկ և հեռանկարային թվաքանակի հետագա հաշվարկների հիմքն էին:
- Իր մասշտաբներով և մեթոդաբանական առումով շատ բարդ էր համամիութենական պլանի համաձայն 1960թ. հունվարի 1-ի դրությամբ անցկացված տնտեսության հիմնական միջոցների գույքագրումն ու վերագնահատումը միասնական գներով: Արդյունքում, ստացվել են հանրապետության տնտեսության նյութատեխնիկական բազան բնութագրող մեծարժեք տվյալներ: Պլանային և վիճակագրական մարմինները սկսել են հաշվարկել արտադրության և ազգային եկամտի օգտագործման ցուցանիշները (1958թ.), կազմել աշխատանքային ռեսուրսների, բնակչության դրամական եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշիռները (1960թ.), հիմնական նյութական հաշվեկշիռները (1961թ.), հաշվարկել բնակչության իրական եկամուտները (1963թ), կազմել ֆինանսական ռեսուրսների և միջճյուղային հաշվեկշիռները (1966թ.):
- 1970 և 1979թթ. համամիութենական մարդահամարների անցկացումը Հայաստանի վիճակագրության պատմության կարևորագույն փուլերից են եղել:
- 1970թ. առաջին անգամ երկրի վիճակագրության պատմության մեջ, հատուկ կարդացող սարքերի օգնությամբ, մարդահամարի թերթում հարցման միջոցով կատարված գրանցումները մտցվել են էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների մեջ և գրանցվել մագնիսական ժապավենի վրա: Մարդահամարի ծրագրում ավելացվել են նոր հարցեր, իսկ հարցերի մի մասն էլ վերախմբագրվել:
- 1979-1987թթ. վարչությունը անվանվել է ՀԽՍՀ կենտրոնական վիճակագրական վարչություն (ԿՎՎ):
- 1987թ. անվանվել է ՀԽՍՀ Պետական վիճակագրական կոմիտե:
- 1989թ. տեղի է ունեցել նախկին Խորհրդային Միության վերջին` 6-րդ մարդահամարը, 1988թ. դեկտեմբերյան աղետալի երկրաշարժից ընդամենը մեկ ամիս անց` Ղարաբաղյան հակամարտության հետևանքով հանրապետությունում ստեղծված քաղաքական և տնտեսական անկայունության պայմաններում: Նման իրավիճակում, ինչպես նաև փախստականների և աղետի գոտուց էվակուացվածների վերաբերյալ տեղեկատվության միջհանրապետական հաշվառման և փոխանակման մեթոդաբանական անհամապատասխանության հետևանքով, 1989թ. մարդահամարի արդյունքները ներկայացուցչական չեն եղել, ուստի ՀՀ բնակչության հաշվարկի հիմքում դրվել են 1989թ. հունվարի 1-ի դրությամբ ընթացիկ հաշվառման տվյալները:
- 1991թ. դեկտեմբերի 30-ին ԱՊՀ երկրների կառավարությունների ղեկավարների խորհրդակցության արձանագրությամբ որոշվել է կոորդինացնել Համագործակցության երկրների վիճակագրական ծառայությունների գործունեությունը և ջանքերը: Այդ նպատակով ԱՊՀ կազմում ընդգրկված երկրների վիճակագրական մարմինների ղեկավարները 1992թ. փետրվարի 5-ին Բելառուսի մայրաքաղաք Մինսկում ձևավորել են վիճակագրական մարմինների ղեկավարների Խորհուրդ, որին կից ստեղծվել է ԱՊՀ միջպետական վիճակագրական կոմիտեն:
- 1992թ. հունիսի 26-ին Մինսկ քաղաքում ԱՊՀ երկրների կառավարությունների ղեկավարները վիճակագրական մարմինների համար ստորագրել են տնտեսական տեղեկատվության փոխանակման մասին կարևոր փաստաթուղթ, որով որոշվել է վիճակագրական տեղեկատվության փոխանակումն ազգային վիճակագրական ծառայությունների միջև իրականացնել ԱՊՀ միջպետական վիճակագրական կոմիտեի միջոցով:
- 1992թ. դեկտեմբերից ՀՀ վիճակագրական մարմինը սերտ համագործակցել է Եվրամիության վիճակագրության ծառայության (Եվրոստատի) հետ` նախկին ԽՍՀՄ երկրներին ցուցաբերվող ՏԱՍԻՍ տեխնիկական օգնության շրջանակում:
- Հաշվառման ու վիճակագրության բնագավառում կադրերի ուսուցումը, մեթոդաբանական նյութերով ապահովումը, տեխնիկական այլ ձևերով օգնություն ձեռնարկած միջազգային տարբեր կազմակերպությունների գործունեությունը կոորդինացնելու, ինչպես նաև ԱՊՀ երկրների վիճակագրական մարմինների հետ դրանց համագործակցության արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով առաջացել է Եվրոստատի խորհրդականի ինստիտուտի ներդրման անհրաժեշտությունը, որը ամրագրվել է 1993թ. մարտի 9-ին Լյուքսեմբուրգում Եվրոստատի կողմից կազմակերպված ԱՊՀ երկրների վիճակագրական մարմինների և միջազգային տնտեսական կազմակերպությունների ղեկավարների առաջին սեմինար-խորհրդակցությունում:
- 1992-1998թթ. ՀԽՍՀ Պետական վիճակագրական կոմիտեն վերանվանվել է ՀՀ վիճակագրության, պետական ռեգիստրի և վերլուծության պետական վարչության:
- 1998թ. ապրիլի 20-ին վերանվանվել է ՀՀ վիճակագրության, պետական ռեիգստրի և վերլուծության նախարարության:
- 1999թ. հոկտեմբերին մարդահամարի անցկացման չափազանց մեծ անհրաժեշտությունից ելնելով ՀՀ Ազգային ժողովն ընդունել է «Մարդահամարի մասին» ՀՀ օրենքը, որով Հայաստանի Հանրապետությունում մարդահամարի անցկացման ժամկետն ամրագրվել է 2001 թվականը:
- 2000թ. մայիսի 10-ից ուժի մեջ մտած «Պետական վիճակագրության մասին» ՀՀ օրենքի հիման վրա` ՀՀ վիճակագրության, պետական ռեգիստրի և վերլուծության նախարարությունը վերակազմակերպվել է ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության (ՀՀ ԱՎԾ):
- ՀՀ կառավարության 2000թ. փետրվարի 19-ի թիվ 78 որոշմամբ ստեղծվել է 2001թ. մարդահամարի կազմակերպման և անցկացման համապետական հանձնաժողով, և մարդահամարի անցկացման ժամկետը սահմանվել է 2001թ. հոկտեմբերի 10-19-ը: Մարդահամարի անցկացմանը ֆինանսական օժանդակություն տրամադրելու պատրաստակամություն են հայտնել ԱՄՆ միջազգային զարգացման գործակալությունը, ՄԱԿ-ի Բնակչության հիմնադրամը, Մեծ Բրիտանիայի Միջազգային զարգացման նախարարությունը, Շվեյցարիայի, Հոլանդիայի և Հունաստանի կառավարությունները, Համաշխարհային բանկը:
- ՀՀ 2001թ. հոկտեմբերի 10-19-նն անցկացված մարդահամարն առաջինն է Հայաստանի Հանրապետության պատմության մեջ, որն իրականացվել է անկախության պայմաններում:
- 2001թ. մարտի 29-ին ՀՀ ԱՎԾ նախաձեռնությամբ Հայաստանի Հանրապետությունն անդամագրվել է Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) վիճակագրական վարչության կողմից հիմնած Տվյալների տարածման ընդհանուր համակարգին (ՏՏԸՀ)` տարբեր երկրների վիճակագրական տեղեկատվության որակի, թափանցիկության, տվյալների համադրելիության ապահովման, միջազգային հանրությանը դրանց օգտագործման ավելի լայն հնարավորությունների ընձեռման, կիրառվող մեթոդաբանության և դրա հետագա զարգացման ծրագրերին տեղեկացնելու նպատակով:
- 2003թ. նոյեմբերի 7-ին ՀՀ ԱՎԾ, ՀՀ ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախարարության ու ՀՀ կենտրոնական բանկի մասնագետների կողմից իրականացված համատեղ աշխատանքների արդյունքում, Հայաստանի Հանրապետությունն անդամակցել է ՏՏՀՍ-ին (դառնալով այդ ստանդարտին անդամագրվող 54-րդ երկիրը), կատարելով կարևոր քայլ` ուղղված երկրի վիճակագրական համակարգի համապատասխանեցմանը վիճակագրության ոլորտում միջազգային կարևոր ստանդարտներից մեկին:
- 2008թ. ապրիլի 29-ին Հայաստանն ընտրվել է Միավորված ազգերի կազմակերպության վիճակագրական հանձնաժողովի նոր անդամ: Անդամակցությունը 4 տարի ժամկետով էր` սկսած 2009թ. հունվարի 1-ից:
- 2008թ. նոյեմբերի 27-ին գյուղատնտեսական համատարած հաշվառման (ԳՀՀ) անցկացման իրավական դաշտն ապահովելու նպատակով ՀՀ Ազգային ժողովն ընդունել է «Գյուղատնտեսական համատարած հաշվառման մասին» ՀՀ օրենքը:
- 2010թ. հոկտեմբերի 20-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր Վեհաժողովի կողմից հռչակվել է Վիճակագրության Համաշխարհային օր:
- 2011թ. հունվարի 31-ին Հայաստանում մեկնարկել է «Աջակցություն Հայաստանի ազգային վիճակագրական ծառայությանը» Եվրամիության (ԵՄ) Թվինինգ Ծրագիրը, որի նպատակը եղել է Հայաստանի վիճակագրությանը ԵՄ չափանիշներին մոտարկված մեթոդաբանությունների հիման վրա ԵՄ երկրների հետ ուղղակիորեն համադրելի վիճակագրության թողարկման աջակցությունը: Ծրագրի գլխավոր գործընկերը հանդիսացել է Դանիայի վիճակագրական ծառայությունը, կրտսեր գործընկերը` Գերմանիայի վիճակագրական ծառայությունը, մասնակիցները` Շվեդիայի, Ֆինլանդիայի, Լատվիայի և Լիտվայի վիճակագրական ծառայությունները: Ծրագիրն ավարտվել է 2013 թ. հունվարի 30-ին:
- 2011 թ. հոկտեմբերի 12-21-ը ներառյալ Հայաստանի Հանրապետությունում անց է կացվել հերթական (երկրորդ) մարդահամարը` ղեկավարվելով «Մարդահամարի մասին» ՀՀ օրենքի 4-րդ հոդվածի պահանջներով, ինչպես նաև համաձայն ՀՀ կառավարության 2009 թ. մարտի 26-ի թիվ 301-Ն որոշման:
- 2012թ. սեպտեմբերի 14-ից ԵՄ Թվինինգ ծրագրի շրջանակում շահագործվել է www.armstatbank.am տվյալների նոր բազան (կայքէջը): www.armstatbank.am-ը հնարավորություն է ընձեռել վիճակագրության բոլոր սպառողներին ներբեռնել վիճակագրական տվյալներն իրենց իսկ նախընտրելի ձևաչափերով: Տեխնոլոգիայի հիմքում օգտվողի համար շատ հարմարավետ PX-Web ծրագիրն է, որը մշակվել է Շվեդիայի վիճակագրության կողմից և օգտագործվում է ավելի քան 40 ազգային վիճակագրական հաստատությունների և միջազգային կազմակերպությունների կողմից ամբողջ աշխարհում: Հայաստանն առաջին երկիրն է աշխարհում, որն օգտագործել է PX-Web 2012թ. տարբերակը:
- 2014թ. հոկտեմբերի 11-31-ը ներառյալ Հայաստանի Հանրապետությունում առաջին անգամ անց է կացվել գյուղատնտեսական համատարած հաշվառում` ղեկավարվելով «Գյուղատնտեսական համատարած հաշվառման մասին» ՀՀ օրենքով, ինչպես նաև համաձայն ՀՀ կառավարության 2013թ. ապրիլի 25-ի թիվ 402-Ն որոշման:
- 2015թ. հունիսի 15-17-ը Ժնևում տեղի է ունեցել ՄԱԿ-ի Եվրոպայի տնտեսական հանձնաժողովի Եվրոպական վիճակագիրների կոնֆերանսի 63-րդ հերթական լիակազմ նստաշրջանը: Համաձայն Եվրոպական վիճակագիրների կոնֆերանսի և դրա Բյուրոյի աշխատանքները կառավարող կանոնների, Կոնֆերանսն ընտրել է իր Բյուրոն 2 տարի ժամկետով՝ 2015թ. հունիսից մինչև 2017թ.հունիսը: ՀՀ ԱՎԾ նախագահ Ս. Մնացականյանն ընտրվել է նորակազմ Բյուրոյի փոխնախագահ (Եվրոպական Վիճակագիրների Կոնֆերանսի Բյուրոյի կազմը 2015-2017թթ. համար): 2017թ. ՀՀ ԱՎԾ նախագահ Ս. Մնացականյանը կրկին վերընտրվել է Բյուրոյի փոխնախագահ երկու տարի ժամկետով մինչ 2019թ. հունիսը: 2019թ. հունիսի 28-ին Եվրոպական վիճակագիրների կոնֆերանսի 67-րդ լիակազմ նստաշրջանում ՀՀ Վիճակագրական կոմիտեի նախագահ պարոն Ստեփան Մնացականյանը երրորդ անգամ վերընտրվել է Բյուրոյի փոխնախագահ՝ պաշտոնավարելու 2019-2021թթ. ժամանակահատվածում: 2021թ. հունիսի 25-ի Եվրոպական վիճակագիրների կոնֆերանսի 69-րդ լիակազմ նստաշրջանում ԱՐՄՍՏԱՏ-ի նախագահ Ստեփան Մնացականյանը 4-րդ անգամ՝ 2 տարի ժամկետով, վերընտրվել է որպես Բյուրոյի փոխնախագահ, իսկ 2024թ.-ից Բյուրոյի Քինգմեյքերն է:
- 2015թ. սեպտեմբերի 15-ին Հայաստանում պաշտոնապես մեկնարկել է «Հայաստանի ազգային վիճակագրական համակարգի ամրապնդում - II փուլ» ԵՄ/ԹՎԻՆԻՆԳ ծրագիրը: Ծրագրի նպատակն է եղել աջակցել ՀՀ ԱՎԾ-ին՝ ինստիտուցիոնալ Թվինինգ ծրագրի միջոցով արդիականացնել պաշտոնական վիճակագրության հայաստանյան համակարգի կոնկրետ տարրեր: 2017թ. հուլիսի 7-ին տեղի է ունեցել ծրագրի փակման արարողությունը, որի ընթացքում ներկայացվել են ծրագրի առավել կարևոր արդյունքները:
- 2016թ. հունիսից ՀՀ ԱՎԾ-ն հանդիսանում է վիճակագրական օրենսդրության ընդհանուր տարրերի գծով ՄԱԿ-ի Եվրոպայի տնտեսական հանձնաժողովի աշխատանքային խմբի անդամ և 2017թ.շարունակել է մասնակցել խմբի աշխատանքներին:
- 2018թ. ապրիլի 9-ից ուժի մեջ մտած «Պաշտոնական վիճակագրության մասին» ՀՀ օրենքի հիման վրա՝ Հայաստանի Հանրապետության ազգային վիճակագրական ծառայությունը վերակազմավորվել է Հայաստանի Հանրապետության վիճակագրական կոմիտեի:
- 2022 թ. հոկտեմբերի 13-22-ը ներառյալ Հայաստանի Հանրապետությունում անց է կացվել անկախությունից ի վեր՝ թվով երրորդ մարդահամարը: Առաջին անգամ Հայաստանում մարդահամարն անցկացվել է համակցված մեթոդով՝ Բնակչության պետական ռեգիստրի ու Սահմանային էլեկտրոնային կառավարման տեղեկատվական համակարգի (ՍԷԿՏ) հետ միավորված տվյալների և 25 տոկոս ընտրված հասցեներում բնակվող տնային տնտեսությունների հարցումներով ստացված տվյալների համակցմամբ:
- 2024թ. հոկտեմբերի 11-31-ը ներառյալ Հայաստանի Հանրապետությունում անց է կացվել գյուղատնտեսական համատարած հաշվառում` ղեկավարվելով «Պաշտոնական վիճակագրության մասին» ՀՀ օրենքով, ինչպես նաև համաձայն ՀՀ կառավարության 2022թ սեպտեմբերի 29-ի թիվ 1514 - Ն որոշման: